Ngược dòng thời gian về những năm đầu thế kỷ 20, khi những luồng tư tưởng mới bắt đầu du nhập vào Việt Nam. Sự ra đời của thư viện Đại học Đông Dương vào năm 1906 đã trở thành một biểu tượng khai sáng đặt những viên gạch đầu tiên cho nền thư viện Đại học Việt Nam hiện đại. Không chỉ là một kiệt tác kiến trúc của Ernest Hébrard, nơi đây còn là thánh đường lưu giữ tinh hoa trí tuệ nhân loại, nơi hội tụ và nuôi dưỡng những tư tưởng lớn của các bậc trí thức tiền bối. Trải qua thăng trầm của lịch sử, dòng chảy tri thức ấy chưa bao giờ ngắt quãng mà vẫn bền bỉ tuôn chảy. Để rồi hôm nay, Trung tâm thư viện và tri thức số VNU LIC tự hào kế thừa di sản quý báu đó, viết tiếp bản Anh hùng ca về sức mạnh của trí tuệ Việt trong kỷ nguyên số.
120 năm không chỉ là một cột mốc thời gian. Đó là hành trình của khát vọng khai sáng, của tinh thần tự học và của một dân tộc luôn lấy tri thức làm nền tảng phát triển. Dòng chảy tri thức 120 năm, từ thư viện Đại học Đông Dương đến Trung tâm Thư viện và Tri thức số Đại học Quốc gia Hà Nội VNU LIC.
THƯ VIỆN ĐẠI HỌC ĐÔNG DƯƠNG – BIỂU TƯỢNG KHAI SÁNG VÀ DI SẢN TRI THỨC
Thư viện Đại học Đông Dương không chỉ là nơi lưu trữ sách mà còn là một thiết chế văn hóa quan trọng, đóng vai trò là cánh cửa mở ra tri thức nhân loại và là nơi hình thành tầng lớp tri thức tinh hoa đầu tiên của Việt Nam hiện đại.
Sự hình thành và không gian học thuật của thư viện Đại học Đông Dương gắn liền với sự ra đời của Đại học Đông Dương vào ngày 16 tháng 09 năm 1906 và định hình rõ nét sau cuộc cải cách giáo dục năm 1917. Tọa lạc tại số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội, công trình là kiệt tác của Ernest Hébrard thể hiện sự giao thoa văn hóa Đông Tây, thiết lập môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp với phương pháp tra cứu khoa học và tư duy bằng bằng chứng.
Một thư viện không chỉ tạo nên thói quen đọc, mà còn hình thành phương pháp tư duy của cả một thế hệ trí thức.
Về quy mô kho tàng tri thức của thư viện Đại học Đông Dương: Với lượng sách đồ sộ vào thập niên 1930, tổ chức theo các phân khoa khoa học, y học, luật, khoa học tự nhiên, kinh tế, lưu trữ song song các chuyên luận pháp văn hiện đại và các bản thảo hán nôm cổ truyền, kết hợp văn minh thế giới và giá trị bản địa.
Tinh thần nghiên cứu tinh hoa của thư viện Đại học Đông Dương. Đối tượng phục vụ là giảng viên và sinh viên, rèn luyện cho độc giả phương pháp nghiên cứu độc lập, tự học và tư duy phản biện sắc bảo thông qua hệ thống quản lý thư viện bài bản.
Từ nơi đây, nhiều trí thức lớn của dân tộc đã trưởng thành và góp phần viết nên lịch sử Việt Nam hiện đại.
Thư viện Đại học Đông Dương là bệ phóng cho những thế hệ kiệt xuất. Tại đây, những tri thức tinh hoa của dân tộc như Võ Nguyên Giáp, Tôn Thất Tùng, Nguyễn Văn Huyên, Đặng Thai Mai, Vũ Đình Hòe, Phan Anh đã từng học tập, nghiên cứu, tiếp nhận tinh thần khai sáng để trở thành những nhà khoa học, nhà giáo dục và nhà lãnh đạo đặt nền móng cho nền độc lập và khoa học Việt Nam. Thư viện Đại học Đông Dương là di sản khai sáng vô giá.
KẾT NỐI MẠCH NGUỒN TRI THỨC TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI
Đây là minh chứng cho truyền thống tri thức Việt Nam tự cường học để hiểu thế giới và học để dựng nước giữ nước.
Dòng chảy tri thức 120 năm được tiếp nối và phát triển bởi năm giai đoạn chính:
- Giai đoạn 1 từ năm 1906 đến năm 1945, giai đoạn khai sáng tri thức với tên gọi là thư viện Đại học Đông Dương. Đây là thế chế thư viện đại học hiện đại đầu tiên tại Việt Nam. Thư viện lưu trữ tinh hoa tri thức phương tây kết hợp với tri thức bản địa.
- Giai đoạn 2 từ năm 1945 đến năm 1956, giai đoạn tiếp quản và phát triển gọi tên là thư viện trường Đại học Quốc gia Việt Nam là nơi phục vụ các nhà tri thức phục vụ kháng chiến kiến quốc và bảo tồn vốn sách quý trong kháng chiến phục vụ đào tạo cán bộ.
- Giai đoạn 3 từ năm 1956 đến năm 1993, giai đoạn xây dựng nền tảng khoa học cơ bản được gọi tên là là thư viện trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Thư viện trở thành Trung tâm tư liệu lớn nhất miền Bắc về khoa học tự nhiên và xã hội nhân văn để xây dựng hệ thống kho sách chuyên sâu đào tạo các nhà khoa học cơ bản đầu ngành.
- Giai đoạn 4 năm 1993 đến năm 2022, giai đoạn sáp nhập và hiện đại hóa với tên gọi Trung tâm Thông tin thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội. Đây là giai đoạn sắp nhập các thư viện thành viên khi Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập. Trong giai đoạn này, Thư viện đẩy mạnh quá trình tin học hóa và chuyển đổi sang mô hình thư viện điện tử, thư viện số với nguồn học liệu đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao.
- Giai đoạn 5 từ năm 2022 đến nay, giai đoạn chuyển đổi số và phát triển bộ não số với tên gọi Trung tâm Thư Viện và tri thức số Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong giai đoạn này, mô hình bộ não số Digital Brain đã được triển khai tích hợp trí tuệ nhân tạo hiện đại để tối ưu hóa việc quản trị và khai thác kho tàng tri thức số khổng lồ.
Từ kho sách truyền thống đến “Digital Brain” – hành trình ấy là minh chứng cho khả năng chuyển mình mạnh mẽ của tri thức Việt Nam trong thời đại số.
Những nỗ lực không ngừng trong công cuộc đổi mới đã giúp VNU LIC đạt vị trí top 1 Việt Nam và vinh dự đứng trong top 50 trên tổng số hơn 3900 thư viện số nội sinh toàn cầu. Với nền tảng công nghệ tiên phong và nguồn tài nguyên phong phú, Trung tâm thư viện và tri thức số đang khẳng định vai trò là hạt nhân tri thức phục vụ đắc lực cho mục tiêu xây dựng và phát triển mô hình đại học tinh hoa của đại học quốc gia Hà Nội.
VNU LIC – TỪ HỆ SINH THÁI HỌC LIỆU ĐẾN BỘ NÃO SỐ THÔNG MINH
Tổng quan hệ sinh thái VNU LIC. VNU LIC vận hành hệ sinh thái tri thức toàn diện phục vụ cho đào tạo và nghiên cứu trình độ cao gồm năm nguồn học liệu then chốt. Về học liệu số có 190.872 giáo trình và sách số. Về tài nguyên nội sinh có 113.322 luận văn, luận án và kết quả nghiên cứu. Về cơ sở dữ liệu có hơn 53.000 sách số và 25.000 tạp chí quốc tế. Về tài liệu in có khoảng 450.000 bản sách với 129.186 tên sách. Về kết nối liên thư viện với hơn 1,3 triệu tài nguyên từ 121 cơ sở đào tạo, hiệu quả hoạt động ghi nhận tốc độ tăng trưởng học liệu đạt 854% so với năm 2019, đáp ứng 100% học cho 184 ngành đào tạo với tỉ lệ hài lòng của người dùng trên 92%.
Mô hình Bộ não số Digital Brain. Trong giai đoạn 2026-2035, VNU LIC chuyển thành một bộ não số, bộ xử lý trung tâm ứng dụng AI và Big Data để chuyển hóa dữ liệu thô thành tài sản tri thức. Cấu trúc 10 lớp chức năng của bộ não số bao gồm hạ tầng và thu thập, số hóa và sử dụng AI để trích xuất tri thức từ các nguồn dữ liệu đa dạng. Lưu trữ xuất bản, thiết lập bộ nhớ dài hạn cho đại học và hệ thống xuất bản học thuật trực tuyến. Điều hành Knowledge graph sử dụng AI để xây dựng bản đồ tri thức, phân tích dữ liệu và dự báo các xu hướng nghiên cứu. Dịch vụ và kinh tế tri thức, quản trị dữ liệu nghiên cứu, chất lượng thư mục, biến tri thức thành công cụ hỗ trợ quản trị và hoạch định chính sách, kết nối tham gia vào mạng lưới tri thức toàn cầu qua các giao thức trao đổi mở. Với mô hình bộ não số tích hợp AI, VNU LIC đóng vai trò hạt nhân trong việc cung cấp không gian sáng tạo, phòng thí nghiệm AI và các dịch vụ truyền thông số đóng góp vào sự phát triển bền vững của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Nhìn lại hành trình 120 năm, ta càng trân trọng giá trị cốt lõi mà thư viện Đại học Đông Dương đã để lại.
Một tinh thần học thuật nghiêm túc và khát vọng vươn tầm với tầm cao tri thức toàn cầu, sự chuyển mình từ những kho sách nhuốm màu thời gian sang mô hình bộ não số thông minh của VNU LIC không đơn thuần là sự thay đổi về công nghệ mà chính là sự phát huy rực rỡ của các giá trị tinh hoa được kết tinh qua nhiều thế hệ.
VNU LIC ngày nay không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là bệ phóng cho tương lai khẳng định vị thế của tri thức Việt Nam trên bản đồ trí tuệ thế giới. Đó là minh chứng cho một sự kế thừa hoàn hảo, giữ vững cốt cách truyền thống nhưng luôn sẵn sàng tiên phong trong mọi dòng chảy của thời đại.